Robert Mazelanik

Nauka czytania dla chłopców – doświadczenia Szkoły „Żagle”

Problem edukacyjnej luki płci i propozycja metody stosowanej w szkole dla chłopców

“Edukacyjna luka płci” (education’s gender gap) to istotna różnica w osiągnięciach edukacyjnych chłopców w porównaniu do dziewcząt. Chłopcy generalnie gorzej sobie radzą w szkole we wszystkich demokratycznych systemach edukacyjnych objętych badaniami międzynarodowymi.

Przyczyn tego zjawiska jest wiele. Niniejsze opracowanie podejmuje kwestię umiejętności czytania jako najistotniejszego czynnika decydującego o sukcesie lub porażce szkolnej. Brak tej podstawowej umiejętności przekłada się na większość trudności w dalszym uczeniu się i staje się prawdziwą barierą dostępu przy nabywaniu kolejnych kompetencji. Znajduje to odzwierciedlenie w zestawieniu wyników uczniów słabo czytających z pozostałymi badanymi umiejętnościami, stopień korelacji pozwala umieścić czytanie na szczycie piramidy edukacyjnej jako kompetencję kluczową.  

Różnica w osiągnięciach chłopców szczególnie wyraźnie uwidacznia się w czytaniu i pisaniu określanym terminem anglojęzycznym literacy pojmowanym szeroko jako przetwarzanie informacji, rozumowanie, interpretacja i refleksja nad tekstem. We wszystkich krajach objętych międzynarodowymi badaniami umiejętności czytania (literacy) PISA i PERILS chłopcy zdecydowanie odstają od dziewczynek. Również w Polsce trend ogólnoświatowy się potwierdza m.in. w wynikach tzw. sprawdzianu kl. 6.

Opis problemu

Doświadczenie nauczyciele dobrze znają prawidłowość, zgodnie z którą dziewczynki wyprzedzają chłopców pod względem rozwoju umiejętności czytania. Naukowcy i lekarze szczególnie neurolodzy w ciągu ostatnich kilkunastu lat potwierdzają to licznymi odkryciami opartymi na badaniach różnic w funkcjonowaniu mózgów, wzroku i słuch obu płci.[1]

Wszystkie badania umiejętności uczniów międzynarodowe i krajowe, w tym również polskie od lat potwierdzają istotną różnicę pomiędzy chłopcami i dziewczynkami w umiejętności szeroko rozumianego czytania.

Badania PISA z lat 2000, 2003 i 2006 pokazują wzrastające różnice w wynikach czytania 15 letnich chłopców i dziewcząt. 

W Polsce róznica w wynikach chłopców i dziewcząt jest widoczna przykładowo w wynikach sprawdzianu kl. 6. Porównanie wyników lat 2002-2008 potwierdza utrzymujący się dystans[3].  



W 2008 r. wśród szóstoklasistów w Polsce z dysleksją znacząco przeważali chłopcy (ponad 70%) w stosunku do dziewcząt (poniżej 30%). Tendencję tę potwierdzają ogólnopolskie i światowe dane, z których wynika, że dysleksja występuje czterokrotnie częściej u chłopców niż u dziewcząt.[4]



Doświadczenia Szkoły „Żagle”

Wzrastająca świadomość różnic pomiędzy uczniami i uczennicami przekłada się na lepsze dostosowywanie sposobów i środowiska uczenia się do potrzeb dzieci. Również szkoła jako ważny element w procesie edukacji podejmuje próby lepszej odpowiedzi na wyzwania, które stawiają jej szczególnie chłopcy. Istotne różnice w szybkości rozwoju chłopców i dziewczynek wymagają zróżnicowania metod pracy i dostosowania ich do specyficznych wymagań szczególnie chłopców.

Swoista metoda „Żagli”, oparta o pięcioletnie doświadczenia własne i wieloletnie doświadczenia ponad 200 szkół dla chłopców na całym świecie, składa się z szeregu działań na dwóch zasadniczych kierunkach: 

dostosowanie szkoły i pracy nauczycieli do specyficznych potrzeb chłopców,

ścisła współpraca z rodziną nastawiona na zaangażowanie taty w edukację syna.

Szkoła „Żagle” z założenia pomaga rodzicom w edukacji swoich synów. Rola nauczyciela polega głównie na wspomaganiu profesjonalną wiedzą pracy rodziców oraz oczywiście wyposażeniu i rozwijaniu ucznia w technikach szeroko rozumianego czytania. Rola rodziców, szczególnie ojca, zakłada znacznie trudniejsze zadanie zachęcania i wychowania synów na osiągających sukces i zadowolonych z siebie czytelników. Innymi słowy nauczyciel otwiera drzwi do świata literatury, ale zapał i siłę do podążania w głąb przekazuje tata, który jest również przewodnikiem i towarzyszem w tej wspaniałej przygodzie. 

Lepsze dostosowanie szkoły do potrzeb uczniów jest kierunkiem popieranym przez znakomitą większość uczestników systemu edukacji. Chłopcy w zakresie nauki czytania mogą lepiej opanowywać te kluczowe kompetencje, o ile uwzględnimy ich swoisty styl funkcjonowania i uczenia się.   

Naukę w „Żaglach” podejmują chłopcy 6-letni. W większości są to dzieci już potrafiące  czytać. Istnieje jednak zawsze grupa dzieci nie czytających lub słabo przygotowanych do nauki czytania.  Rola nauczyciela, szczególnie w klasie przygotowującej, obejmuje naukę lub rozwój umiejętności czytania oraz diagnozowanie deficytów, szczególnie dysleksji, i ich wyrównywanie.



Organizacja szkoły uwzględniająca potrzeby chłopców

Doświadczenia poniższe dotyczą aspektów takich jak: oświetlenie, nagłośnienie, przestrzeń klasowa, ekspozycja pomocy wizualnych, organizacja biblioteki, plan lekcji i skala oceniania. 


Wzrok - chłopcy generalnie gorzej widzą, szczególnie kształty i kolory, dlatego powinni mieć lepiej oświetlone miejsce pracy i miejsca ekspozycji pomocy wizualnych w klasie. Klasa, korytarz, podwórko szkolne są dobrym miejscem ekspozycji pomocy wizualnych. Pomoce wizualne pomagają chłopcom uczyć się, o ile są dla nich widoczne. Oko męskie lepiej rejestruje ruch niż kształty i kolory. Używanie pomocy multimedialnych wzbudza szczególnie zainteresowanie chłopców.

Słuch – chłopcy gorzej słyszą, powinni siedzieć blisko mówiącego lub źródła dźwięku, właściwie rozstawione w klasie głośniki powinny pomóc większości chłopców umożliwiać zrozumienie mówiącego.

Ruch i aktywność fizyczna jest w tym wieku dla chłopców najlepszym kanałem komunikacji z otoczeniem. Miejsce pracy powinno uwzględniać tę potrzebę i umożliwiać odprężenie od wysiłku umysłowego przez częste przerwy śródlekcyjne.. Gimnastyka prowadzona przy muzyce może być połączona z rymowaniem i uczeniem się na pamięć. Nauczyciel prowadzący zajęcia musi zadbać o bezpieczeństwo uczniów przewidując odpowiednio wcześniej rozwój dynamiki takich zajęć. Dobrze sprawdza się powierzanie prowadzenia zajęć z gimnastyki uczniom.  Ćwiczenia nie powinny trwać dłużej niż 4-8 minut. Można ćwiczeniami wzmacniać i uatrakcyjniać materiał lekcyjny np. pokazując sobą, swoim ciałem znaki interpunkcyjne. Pomoce dydaktyczne, którymi chłopcy mogą manipulować powinny być w zasięgu i na wysokości manipulacyjnej uczniów. Mogą to być na przykład kalendarze, zegary, pogodynki.

Biblioteka – zapewnienie swobodnego dostępu do książek pomaga zarazić chłopców czytaniem. Zasada „ważniejsze dzieci niż książki” w praktyce oznacza swobodny dostęp do książek na półkach, w klasie, na korytarzu, bez kart i wypożyczania. Raczej wg. „systemu domowego” nie bibliotecznego. Zawartość biblioteki jest w większości zgodna z zainteresowaniami uczniów, zawiera również „mało ambitne” komiksy, zeszyty ilustrowane, gazety, kolekcje piłkarzy, żołnierzy itp. „Materiały podejrzane” w zwykłych szkołach często mogą stanowić dobry punkt startu dla młodych czytelników. 



Własne książki - każdy uczeń przynosi do szkoły kilka książek w j. polskim i  angielskim oraz w miarę możliwości hiszpańskim. Książki są omawiane przez „promotora”, tzn. właściciela na lekcjach i polecane kolegom z klasy.

Plan lekcji - przewiduje więcej czasu na naukę czytania i na samodzielne czytanie niż w szkołach mieszanych. Nauka czytania jako najważniejszy aspekt edukacji wczesnoszkolnej powinna znajdować priorytetowe miejsce w rozkładzie zajęć w planie lekcji.

W „Żaglach” oprócz lekcji czytania, które zajmują ok. 5-7 lekcji. tygodniowo, chłopcy czytają podczas zajęć szkolnych 30 min dziennie tj. ponad 3 lekcje tygodniowo.  Łącznie czas czytania i nauki czytania zbliża się do 10 lekcji tygodniowo i stanowi ponad 30% wszystkich zajęć.

Skala ocen – jest dostosowana do rozwoju umiejętności językowych chłopców (1-2 lata za dziewczynkami). Dotyczy to szczególnie słabszych uczniów. Takie podejście daje poczucie bezpieczeństwa – każdy może się rozwijać w swoim tempie i nie ma presji lepszych. Porównywanie z dziewczynkami i zdolniejszymi chłopcami w klasie często prowadzi do zniechęcenia i ucieczki od wysiłku.

Wzór osobowy - nauczyciele mężczyźni i ojcowie w „Żaglach” czytają. Synowie wzorują się na ojcach i nauczycielach, przez proste naśladowanie. Zapewnienie chłopcom widoku czytających książki mężczyzn wzmacnia w nich postawę czytelnika i przełamuje stereotypowe myślenie, że czytanie to nie jest „męska rzecz”.



Materiał



Kluczową rolę w uczeniu czytania u chłopców odgrywa materiał. Większość chłopców chętniej od lektur szkolnych czyta karty piłkarskie FIFA ze swoimi idolami Ligi Mistrzów i opakowania płatków śniadaniowych lub komiksy.

Materiał proponowany w programach dla grup mieszanych (koedukacyjnych) w większości nie jest w stanie przyciągnąć uwagi i pobudzić wyobraźni chłopców, szczególnie tych wystawionych na intensywne oddziaływanie gier wideo. Chłopcy szukając przygód i efektów specjalnych w lekturach, częściej znajdują poprawne, ale nudzące ich opowieści dla dziewczynek. Wewnętrzny opór pokonują przez pierwsze lata siłą sympatii do swojego nauczyciela, dla którego są w stanie wiele znieść. Niestety, nie można nawet powiedzieć, że ich zapał do czytania gaśnie z roku na rok -  oni go nigdy nie mieli. Jeśli rodzicom i nauczycielom nie uda się skorygować tego problemu nasi synowie będą prawdopodobnie słabymi uczniami bez wystarczającej zdolności czytania i rozumowania i jako dorośli zatrzymają sie na prasie codziennej, na kolumnie sportowej. Prawdopodobnie nigdy też nie wkroczą w fascynujący świat literatury a w konsekwencji utrudniony będzie ich pełny rozwój osobowy.

Lektury chłopięce charakteryzuje szereg cech, które sprawiają, że książka staje się atrakcyjna, a przez to atrakcyjne staje się czytanie. Wprowadzanie takich pozycji ułatwia wyrobienie w uczniach nawyku czytania, który pozostanie im na całe życie.

Akcja – szybkie i zaskakujące zwroty akcji, niekoniecznie płytka fabuła. Tak skonstruowana lektura  przyciąga większość chłopców. Opisy przyrody mogą skutecznie zniechęcić początkującego czytelnika do lektury kontynuowania książki.. 

Niebezpieczeństwo – fabuła wywołująca napięcie w czytelniku, pociąga bardziej niż sielankowa atmosfera niejednej szkolnej lektury.  

Kataklizmy naturalne – im więcej żywiołów tym lepiej!

Bohaterowie – jasno zarysowane postacie, lepiej mniej liczne a bardziej wyraziste, najlepiej mężczyźni.

Historia – oparte na faktach lub wymyślone nawiązania do przeszłości, umiejscowienie wątku w czasie.

Bitwy – esencja wszystkiego co najbardziej chłopięce. 

Strategie – wszelkiego typu układanki logiczne i procesy, opisy literackie gry w szachy i algorytmów, najlepiej na przykładach batalistycznych. 

Rywalizacja – walka dobra ze złem we wszelkich postaciach lub po prostu sportowy duch przyjaźni. 

Szlachetne postacie – lepiej gdy wygrywa dobry bohater, im bardziej idealna postać tym bardziej czytelna, a przez to atrakcyjna dla chłopców. 

Ilustracje najwyższej jakości (dla młodszych) - konkurencja gier video wymaga pobudzenia wyobraźni chłopców poprzez piękne wizualizacje poparte najlepiej zaangażowaniem emocjonalnym taty.

Zainteresowanie chłopców lekturą prawdopodobnie wzrośnie wprost proporcjonalnie do ładunku treści chłopięcych.


Strategie i techniki


Litery magnetyczne – umożliwiają manipulację, pomagają uczniom przy czytaniu, zapisywaniu i później zabawę nowym słowem.

Klocki alfabetyczne - używane podobnie jak magnetyczne, ale jeszcze lepsze dla młodszych chłopców, szczególnie  nadpobudliwych.

Słowa dotykalne – angażując maksymalną ilość zmysłów zwielokrotniamy szansę ucznia. Chłopcy bardziej lubią „robić słowa”, niż pisać, często powtarzane słowa, będą łatwiejsze do rozpoznania, gdy uczniowie zrobią je w dużym formacie używając plastycznych materiałów np. mokrego papieru, pianki do golenia albo napiszą inną techniką na plakacie.

Zgniatacz - mała miękka piłka lub plastelina do trzymania w dłoni podczas czytania zmniejsza napięcie mięśniowe i umożliwia koncentrację na czytaniu.

Karaoke – chłopcy lubią śpiewać, połączenie muzyki i czytania umożliwia zaangażowanie nawet najbardziej opornych. Dodanie prostych instrumentów i wprowadzenie elementów rytmiki angażuje kolejne partie mózgu. Wspaniale działa przy nauce literowania wyrazów o jednakowej ilości liter.

Wolność wyboru – po początkowym etapie nauki, chłopcy samodzielnie (pod dyskretnym okiem rodziców i nauczycieli) wybierają swoje lektury. Warunkiem powodzenia w przygodzie z literaturą jest samodzielność. Często wybór pada na treści mało ambitne: komiksy, opisy techniczne gier, zeszyty historyczno-batalistyczne itp. Rodzice i nauczyciele powinni uzbroić się w cierpliwość i zdawać sobie sprawę, że chłopcom może zajac kilka lat zanim sięgną do ambitniejszych pozycji.



Rywalizacja – nauczyciele młodszych klas organizują wyścigi F1 w ilości przeczytanych stron, regulamin zawodów jest dość skomplikowany z uwagi na delikatna materię i ponadprzeciętne poczucie sprawiedliwości uczniów.  


Specyficzne techniki dla chłopców w wieku powyżej 10 lat 


Graficzna organizacja notatek - chłopcy w tym wieku przeważnie już sprawnie czytają, jest to dobry moment, aby wprowadzić techniki robieni notatek podczas czytania. Rozwijają one  zdolność aktywnego czytania i słuchania oraz zwiększają stopień zrozumienia tekstu. Użycie diagramów typu „ryba”, osi, cykli, matryc, drzew, mapy myśli, diagramów Venna stanowi dla chłopców atrakcyjne wyzwanie, a z czasem dużą pomoc.

Tematyczny dobór książek –  w „Żaglach” każdy uczeń ma swojego nauczyciela-doradcę pomagającego mu realizować osobisty plan edukacyjny. Opiekun zachęca do przeczytania pozycji najodpowiedniejszych dla konkretnego chłopca. Dobór uwzględnia m.in.: okresy sensytywne, charakter ucznia, jego zainteresowania, okoliczności osobiste.  Plan lektur uzgadniany z rodzicami i uczniem prowadzi do kształtowania z pomocą literatury cnót charakteru i przy okazji czytanie staje się prawdziwą radością. 

Rodzina i ojcowie

Czy po opanowaniu techniki czytania wszyscy chłopcy samodzielnie garną się do czytania? Niekoniecznie. Część z nich padła ofiarą systemu. Czasami rodzicom nie udało się przekazać synom zapału do czytania książek, a nauczyciele mogli skutecznie znudzić tekstami omawianymi w szkole.



Rolę nie do przecenienia w procesie uczenia czytania ma do odegrania rodzina, a w przypadku synów - ojcowie. Spędzając kilka, kilkanaście minut dziennie lub co drugi dzień na czytaniu swojemu synowi i słuchaniu jak czyta budujemy w nim poczucie pewności, tak potrzebne chłopcom wobec wyzwań czytania. Warunkiem powodzenia jest oczywiście dobranie odpowiedniego dla chłopców materiału, interesującego syna, a nie tylko ojca. Mali chłopcy mogą się łatwiej zainteresować czytaniem, jeśli tata zaproponuje książkę użyteczną i zabawną.

3 rady, które słyszą ojcowie w „Żaglach” chcąc pomóc swoim synom: 

Czytaj przy synu. Chłopcy chętniej czytają, gdy tata czyta i ma książki wokół siebie.

Podaruj synowi książkę. Jeden drobny prezent może pomóc zainteresować książką. Wybierz tematykę zgodną z zainteresowaniami, hobby albo po prostu zabawną.

Rozmawiaj o książkach. Zachęć do rozmowy o ostatnio przeczytanej książce lub artykule.



I na koniec najważniejsze: bądź cierpliwy i nie poddawaj się. Wcześniej czy później korzystając z kart FIFA, pudełek od płatków śniadaniowych, komiksów, atlasów, czegokolwiek co wzbudza zainteresowanie twojego syna rozpalisz w nim chęć do czytania.

(Pełna wersja niniejszego artykułu zostanie zamieszczona w publikacji podsumowującej Zjazd Pedagogiczny w Toruniu 20-21 września 2010 r.)



Literatura:


Archer, J. i Lloyd, B. Sex and Gender. Cambridge University Press, 2002.

Baron-Cohen, S. The essential difference: men, women and the extreme male brain. Penguin/Basic Books, 2003.

Bogdanowicz, M. O dysleksji czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Wydawnictwo Popularnonaukowe "LINEA", 1994.

Centralna Komisja Egzaminacyjna, 2008. Osiągnięcia uczniów kończących szkołę podstawową – Sprawozdanie ze sprawdzianu 2008.

Department for Innovation, Universities and Skills UK 2008, Gender Gaps in Higher Education Participation.

Gurian, M. i Stevens, K. The minds of boys: saving our sons from falling behind in school and life. Jossey-Bass, San Francisco, 2005.

Kimura, D. Płeć i poznanie. Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006.

OECD 2009, Equally prepared for life? How 15-year-old boys and girls perform in school.

OECD 2004, Learning for Tomorrow's World – First Results from PISA 2003.

OECD 2007, PISA 2006 Science Competencies for Tomorrow’s World, Volume 1: Analysis.

Sax, L. Why gender matters. Doubleday, 2005.

Sax, L. Boys Adrift: The Five Factors Driving the Growing Epidemic of Unmotivated Boys and Underachieving Young Men. Basic Books 2007.



Summary


The first part of the paper concerns the issue of education’s gender gap in literacy. Females outscored males especially in reading performance across all countries and the age groups.

The second part presents the method of teaching boys literacy at Żagle School in Warsaw.

Females have significantly higher average performance in reading in all PISA survey countries, except Luxemburg, with an average OECD gap in reading of 34 score points. In all countries participating in PISA OECD, males are significantly more likely than females to be among the lowest-performing students. In 12 OECD countries males are at least twice as likely as females to score below 400 points and in Finland (the top-scoring country overall) they are three times or more as likely. For the students who were at the lower proficiency levels in 2006, 26% were male and 14% were female, compared to the results of PISA 2000 where 22% were male and 13% were female. Since 2000 overall, performance in reading declined slightly between 2000 and 2006 - by 6 points on average. At the same time the difference between males and females increased from 32 to 38 score points.

The differences in development between boys and girls require different methods of teaching adjusted to the specific needs of the pupils, especially boys.



The Żagle School method is based on recognition of the boys’ way of learning and close cooperation with the families, especially the fathers. In Żagle School, lightning, sound, classroom-space, library, visual aids, schedule, grading scale, reading material and reading techniques are “boys friendly”. Boys need more light than girls because they generally see movement better than color and shape. Boys hear more weakly than girls and need to sit closer to the source of sound. Boys are generally kinesthetic learners and need more movement during classes. The library and books are not so popular among boys, and therefore we need to  help them check out books. 30% of schedule in Żagle School consists of reading-classes and reading. The grading scale is adjusted to 1-2 years “delay” in literacy skills compared to girls. Material for boys is very boyish and contains action, battles, strategies, heroes and all kind of cataclysms as much as possible. Teachers teach techniques of reading intending to involve all the senses and imagination. Older pupils are taught the graphic organization of reading-notes.

Family - for boys especially the attitude of fathers to reading - is crucial in effective teaching of literacy. A masculine reading model, the teacher in school and the father at home, is for many sons the strongest motivation factor. Reading with the son, giving him a book as a gift, talking about interesting books and articles with long term patience, is the best strategy of teaching boys literacy.

(Pełna wersja niniejszego artykułu zostanie zamieszczona w publikacji podsumowującej Zjazd Pedagogiczny w Toruniu 20-12.09.10)

Robert Mazelanik (ur. 1974)

robert.mazelanik@sternik.edu.pl

W latach 2004-2010 dyrektor Szkoły „Żagle” Stowarzyszenia STERNIK

[1]              Archer, J. i Lloyd, B. Sex and Gender. Cambridge University Press, 2002.                Baron-Cohen, S. The essential difference: men, women and the extreme male brain. Penguin/Basic Books, 2003.                Biddulph, S. Wychowywanie chłopców. Rebis, 2004.                Gurian, M. i Stevens, K. The minds of boys: saving our sons from falling behind in school and life. Jossey-Bass, San Francisco, 2005.                Kimura, D. Płeć i poznanie. Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006.                Sax, L. Why gender matters. Doubleday, 2005.                Sax, L. Boys Adrift: The Five Factors Driving the Growing Epidemic of Unmotivated Boys and Underachieving Young Men. Basic Books 2007

[3]              Centralna Komisja Egzaminacyjna 2008, Osiągnięcia uczniów kończących szkołę podstawową – Sprawozdanie ze sprawdzianu 2008, s.11                                                    http://cke.edu.pl/index.php?option=content&task=view&id=136&Itemid=107

[4]              Bogdanowicz, M. O dysleksji czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Wydawnictwo Popularnonaukowe "LINEA", 1994.